Abu musa Jabir ibnu Hayyan.

Abu Mūsā Jābir ibn Hayyān,  oo  ay ugu  yeeri jireen  Geber a haana  aabihii  kiimistiriga,  waa mid kamidda, culimadda muslimiinta ee caalamkaan  wax k usoo  kordhisay, wuxuuna noola  qarnigii  8aad,  kaaso o loogu yeeri jiray xiligii dahabka  waayo  laga  so o bilaabo waqtigaas  ilaa qarnigii  14aad waxaa si xiriira cilmiga  sayniska  hogaanka  uga hayay culimo muslimiin ah.

Jabir Ibn Hayyan,  Wuxuu  ahaa Qoraa, kiimistiri yaqaan , iyo faylasoof , waana mid kamidda kuwa ugu wayn ee  kiimistiraga  wax kusoo kordhiyay.  Ha noqoto aragtiyo ama qalab ka isticmaalaba.

Xiligii  dahibiga ahaa,   muslimiinta ahi, waxay  ahaayeen  kuwa dhan  walba hogaanka u haya, haday noqon  laahayeen dhanka dhismaha,  dhanka daaw o samaynta, dhanka wax alifida ama hindisaha. Jabir aabihii,  wuxuu usoo haajiray  magaladda kufa oo kutaala dalka ciraaq.  Isagoo ka yimaada y dalka yemen. Xiligii dawladdi uma wiyiintu ay taladda hayeen

Jabir abihiis w uxuu kulahaa magaladda, kufa farmashi l agu iibiyo   daawadda. Taasoo keentay in jabir ku takhakhuso cilimiga kiimistirigga. Waayo wuxuu  caawiye ka ahaa farmashiga aabihiis. Hadal laga hayo faylasoofkii  reer biritan -Francis Bacon. Wuxuu sheegay in J abir ibnu hayyam ahaa, Qofkii ugu horeeyay ee  calamka barra, cilimiga kiimistiriga ama kiimikadda.

Jabir  wuxuu  aad ugu takha-khusay uumi bicinta   ama (Eveporation)  iyo sifaynta waxyaabaha  kiimikadda ( Distilation) iyo (sublimation oo ah in adke loo bedelo hawo) Sidoo kale  wuxuu curiyay,  aaladdo ama qalabo  ilaa maanta loo adeegsaddo kiimistiriga. Tusaale sidda loo sameeyo aashitadda,  ranjigga,  hababka birta looga ilaalin karo inay noqoto mid daxalaysata,

Jabir  waa ninkii ugu horeeyay, tijaabiyayna, in macdanta uu ka dhigo dahab. Tasoo sababtay in dad baddan ka yaabisay, kuwaasoo  sheegay inuu  yahay  nin ay  la shaqeeyaan jin. Saas darteed  culimadii magaladda joogay waxay ku xakumeen dil jabir. Jabir waxaa soo gaarsiiyay warkaas mid kamidda ardadiisii. Wuxuuna kala baxay kutub dhawr ah gurigiisa.

Abu Mūsā Jābir ibn Hayyān,  Wuxuu qoray kudhowaad  3000  oo  kitaab  mana ahayn dhamaantood  kuw a kusaabsan kimistiri, waxaana  kami d ahaa culuumta xisaabaadka, falsafadda, iyo cilmiga  dawadda.  Kitaabkiisa ugu caansan  waxaa la dhehi jiray al kabiirul shaamil,  kaasoo  uu kuso o koobay wuxuu yaqaanay  oodhan. Iyo kuwa kaleba.

Sidoo  kale  waxaa  jiray   kutub baddan oo uu qoray  kuwaaso,  loo tarjuma y luqadda kala duwan  haba u badnaadeene luuqasa giriiga.

Qore- sameer Abdi-aziz